Tiêu đề:
Đàm phán Mỹ - Iran tại Thụy Sĩ: Cơ hội mong manh cho một thỏa thuận bền vững ở Trung Đông

Từ khóa:
Mỹ - Iran, đàm phán hạt nhân, Hãng Ormuz, Liban, Qatar, Pakistan, trừng phạt, Trung Đông, ngoại giao hòa giải, ổn định khu vực

Mở đầu

Ngày 22/6, Qatar và Pakistan với tư cách là các bên trung gian đã ra tuyên bố chung xác nhận vòng đàm phán cấp cao đầu tiên giữa Mỹ và Iran trong khuôn khổ bản ghi nhớ hiểu biết vừa hoàn tất tại vùng núi Bilgerberg, Thụy Sĩ. Đây là lần tiếp xúc trực tiếp cấp cao đầu tiên giữa hai bên kể từ khi đạt được thỏa thuận sơ bộ vào giữa tháng, và cũng là cuộc đối thoại mang tính quyết định đối với tương lai của hàng loạt vấn đề nhạy cảm: từ hành lang hàng hải qua eo biển Hormuz, tình hình Liban cho tới hồ sơ hạt nhân Iran.

Sau khoảng 18 giờ thương lượng liên tục, đôi lúc căng thẳng đến mức tưởng như đổ vỡ, hai bên cuối cùng vẫn chọn cách giữ cuộc đàm phán trên bàn, chuyển các nội dung gai góc sang vòng thảo luận kỹ thuật tiếp theo. Đó có thể chưa phải là một đột phá thực chất, nhưng trong bối cảnh chiến sự và đối đầu khu vực luôn tiềm ẩn nguy cơ leo thang, việc hai bên không rời bàn đàm phán đã là một tín hiệu đáng chú ý.

Cuộc gặp cấp cao hiếm hoi: ngoại giao thay cho đối đầu

Điểm nổi bật nhất của vòng đàm phán lần này không chỉ nằm ở thời lượng thương lượng kéo dài gần một ngày một đêm, mà còn ở cấp độ đại diện hiếm thấy của các phái đoàn. Phía Iran cử Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Qalibaf và Ngoại trưởng Abbas Araghchi dẫn đầu, cho thấy Tehran xem đây là một kênh đối thoại có ý nghĩa chiến lược chứ không đơn thuần là trao đổi kỹ thuật. Phía Mỹ cũng đáp lại bằng một đội hình “nặng ký”, gồm Phó Tổng thống, đặc phái viên của Tổng thống và cả Jared Kushner, thể hiện mức độ quan tâm đặc biệt của Washington đối với tiến trình này.

Sự có mặt của Qatar và Pakistan với vai trò trung gian càng cho thấy cấu trúc đàm phán đã được tính toán kỹ lưỡng. Trong bối cảnh Mỹ và Iran thiếu lòng tin gần như tuyệt đối, ngoại giao gián tiếp thông qua bên thứ ba không chỉ là lựa chọn an toàn mà còn gần như là điều kiện bắt buộc để hai bên có thể tiếp tục nói chuyện. Tuy nhiên, việc các phái đoàn không có hình ảnh bắt tay hay chụp ảnh chung trước giờ họp cũng phản ánh thực tế: hai bên vẫn đang ở rất xa một sự bình thường hóa thực sự.

Một nguồn tin thân cận với tiến trình cho biết phía Mỹ ban đầu muốn tổ chức nghi thức chào hỏi tượng trưng, nhưng đoàn Iran từ chối. Các đại diện Tehran sau đó vào phòng họp và ngồi cách phía Mỹ ở khoảng cách rõ rệt. Những chi tiết này cho thấy, dù ngoại giao vẫn đang tiếp diễn, nền tảng tâm lý giữa hai bên vẫn hết sức mong manh.

“Tiến triển tốt” nhưng chưa đủ để xóa bỏ bất đồng

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, ông Baghaei, cho biết sau 18 giờ đàm phán, hai bên đã đạt được sự đồng thuận về một bản dự thảo văn kiện và thống nhất chuyển sang giai đoạn kỹ thuật để tiếp tục xử lý các chi tiết thực thi. Đây là tín hiệu tích cực, nhất là khi nó cho thấy cả Mỹ và Iran đều chưa muốn phá vỡ khuôn khổ đối thoại mới được thiết lập.

Tuy nhiên, cùng lúc đó, Tehran cũng công khai bày tỏ sự không hài lòng với những phát biểu cứng rắn từ phía Mỹ trong lúc đàm phán đang diễn ra. Theo phía Iran, giọng điệu “gây sức ép tối đa” của Washington đã làm căng thẳng bầu không khí và từng khiến tiến trình rơi vào bế tắc tạm thời. Việc Iran cân nhắc không tiếp tục đàm phán dưới mô hình “bốn bên” cho thấy nước này rất nhạy cảm với bất kỳ dấu hiệu nào làm giảm vai trò chủ động của mình.

Ngoại trưởng Araghchi sau đó viết trên mạng xã hội rằng, dưới sự hỗ trợ của các bên trung gian, nhiều điểm quan trọng đã có tiến triển, bao gồm khả năng nới lỏng một số hạn chế đối với xuất khẩu dầu mỏ và hóa dầu, giải tỏa một phần tài sản bị phong tỏa, cũng như khởi động các kế hoạch liên quan đến tái thiết và phát triển của Iran. Dù các tuyên bố này cần được nhìn nhận thận trọng, chúng cho thấy Tehran đang cố gắng định hình dư luận theo hướng: đàm phán chỉ có ý nghĩa nếu mang lại lợi ích cụ thể, chứ không phải chỉ là một cam kết chính trị trừu tượng.

Eo biển Hormuz: nút thắt chiến lược không thể tránh

Trong toàn bộ chương trình nghị sự, vấn đề eo biển Hormuz được xem là nhạy cảm nhất. Đây là tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới, nơi một lượng lớn dầu mỏ và khí đốt toàn cầu đi qua mỗi ngày. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều có thể đẩy giá năng lượng tăng mạnh, làm chao đảo thị trường và mở rộng xung đột ra ngoài biên giới khu vực.

Theo khuôn khổ hiểu biết ban đầu đạt được giữa hai bên, Iran cam kết từng bước khôi phục lưu thông hàng hải tại vùng biển liên quan, trong khi Mỹ hứa nới lỏng một phần trừng phạt. Nhưng thực tế cho thấy khoảng cách giữa “cam kết trên giấy” và “thực thi trên thực địa” là rất lớn. Những mâu thuẫn về cách diễn giải, cơ chế giám sát và điều kiện đi kèm đã khiến vấn đề này nhanh chóng trở thành tâm điểm tranh cãi.

Thông tin từ các hãng tàu và dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy tuyến đường vẫn có hoạt động qua lại, song rủi ro địa chính trị đã khiến thị trường phản ứng mạnh. Việc giá dầu hạ nhiệt và chứng khoán châu Á phục hồi sau các tín hiệu lạc quan về đàm phán cho thấy giới đầu tư đang theo dõi sát từng bước tiến nhỏ của tiến trình này. Nói cách khác, Hormuz không chỉ là bài toán quân sự hay ngoại giao, mà còn là biến số kinh tế toàn cầu.

Đáng chú ý, Tổng thống Mỹ Donald Trump trong lúc đàm phán vẫn đưa ra cảnh báo cứng rắn, cho rằng nếu không đạt được thỏa thuận, Washington có thể nối lại hành động quân sự nhằm vào Iran, thậm chí đe dọa can thiệp sâu hơn vào kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này. Cách phát biểu này có thể giúp ông củng cố lập trường “cứng rắn” trong nước, nhưng đồng thời lại làm tăng nguy cơ phá hỏng không khí thương lượng vốn đã rất mong manh.

Liban: hồ sơ khu vực làm phức tạp bàn đàm phán

Bên cạnh Hormuz, Liban là vấn đề thứ hai khiến cuộc gặp trở nên khó khăn. Tehran coi tình hình miền nam Liban là một phần trong bức tranh an ninh khu vực rộng hơn, gắn với vai trò của các lực lượng thân Iran và với áp lực từ Israel. Theo quan điểm của Iran, bất kỳ tiến trình ngoại giao nào cũng cần gắn với việc Israel chấm dứt không kích tại miền nam Liban, bởi đây là điều kiện để mở đường cho các bước đi chính trị tiếp theo.

Tuy nhiên, phía Israel vẫn duy trì lập trường an ninh cứng rắn. Thủ tướng Benjamin Netanyahu cho biết quân đội Israel sẽ tiếp tục hiện diện tại khu vực này cho đến khi an ninh ở phía bắc Israel được bảo đảm. Điều đó cho thấy Liban không chỉ là câu chuyện giữa Israel và một lực lượng tại chỗ, mà đã trở thành một mắt xích trong toàn bộ thế cờ Mỹ - Iran.

Theo nhiều nguồn tin, xung đột kéo dài ở Liban đã khiến hơn một triệu người phải rời bỏ nhà cửa, tạo ra sức ép nhân đạo nghiêm trọng và làm tăng nguy cơ khủng hoảng khu vực lan rộng. Bất kỳ thỏa thuận nào giữa Washington và Tehran nếu muốn có giá trị thực chất đều không thể bỏ qua mặt trận này. Nói cách khác, nếu Hormuz là biến số năng lượng thì Liban là biến số an ninh, và cả hai đều có sức phá vỡ tiến trình đàm phán.

Bên trong phòng họp: căng thẳng, kiềm chế và tính toán

Mô tả của các nguồn tin về bầu không khí đàm phán cho thấy một thực tế quen thuộc trong ngoại giao Mỹ - Iran: hai bên đều không muốn bị xem là nhượng bộ, nhưng cũng không đủ điều kiện để chấm dứt đối thoại. Đó là trạng thái “căng mà chưa gãy”, nơi mỗi câu nói, mỗi tín hiệu chính trị đều có thể làm thay đổi tiến trình.

Có thời điểm, các cuộc trao đổi bị tạm ngưng vì bế tắc, song không bên nào tuyên bố rút lui. Theo một số nguồn tin, trong suốt quá trình thương lượng, Mỹ và Iran nhiều lần phải trao đổi thông điệp thông qua trung gian thay vì đối thoại trực tiếp. Điều này vừa làm chậm tiến trình, vừa cho thấy mức độ thiếu tin cậy sâu sắc giữa hai bên.

Dù vậy, chính việc các bên chấp nhận kéo dài đàm phán qua đêm, cùng thống nhất chuyển một số nội dung sang nhóm kỹ thuật, phản ánh lợi ích chung vẫn đang đủ lớn để giữ kênh đối thoại mở. Với Mỹ, việc tránh để khủng hoảng leo thang trên diện rộng là ưu tiên chiến lược. Với Iran, việc giảm áp lực trừng phạt, khơi thông xuất khẩu năng lượng và có thêm không gian ngoại giao là mục tiêu không thể xem nhẹ. Trong bối cảnh đó, đàm phán không phải là dấu hiệu của sự hòa giải hoàn toàn, mà là phép thử xem hai bên có thể kiểm soát xung đột đến đâu.

Triển vọng phía trước: cơ hội thực dụng nhưng chưa chắc chắn

Theo tuyên bố của Bộ Ngoại giao Qatar, vòng đàm phán lần này đã đạt được “tiến triển đáng khích lệ” và thiết lập cơ chế tham vấn kỹ thuật tiếp theo. Điều đó tạo ra kỳ vọng rằng trong 60 ngày tới, các nhóm chuyên môn sẽ làm rõ những nội dung tưởng chừng chi tiết nhưng thực ra quyết định thành bại của cả tiến trình: dỡ bỏ trừng phạt ở mức nào, tài sản bị phong tỏa sẽ được giải ngân ra sao, cơ chế giám sát việc làm giàu uranium hay hạn chế hoạt động khu vực sẽ vận hành theo mô hình nào.

Vấn đề nằm ở chỗ, các điểm then chốt đều là những lợi ích cốt lõi. Mỹ muốn một thỏa thuận có thể kiểm chứng, hạn chế năng lực răn đe khu vực của Iran và bảo đảm an ninh cho đồng minh. Iran muốn xóa bỏ áp lực trừng phạt, bảo vệ quyền lợi kinh tế và giữ vai trò chiến lược tại Trung Đông. Hai lợi ích này chỉ có thể gặp nhau khi cả hai chấp nhận một mức độ linh hoạt rất lớn.

Do đó, vòng đàm phán kỹ thuật sắp tới sẽ không đơn thuần là cuộc trao đổi chuyên môn. Nó là giai đoạn mà những nhượng bộ thực sự phải được lượng hóa, xác nhận và gắn với cơ chế thực thi rõ ràng. Nếu không, “tiến triển” hiện tại có thể nhanh chóng biến thành một khoảng lặng ngắn trước khi căng thẳng bùng phát trở lại.

Kết luận

Cuộc đàm phán Mỹ - Iran tại Thụy Sĩ cho thấy một nghịch lý điển hình của chính trị Trung Đông: các bên có thể đối đầu gay gắt trên truyền thông, nhưng vẫn buộc phải ngồi lại khi chi phí của xung đột vượt quá lợi ích của đối đầu. Sau 18 giờ thương lượng căng thẳng, việc hai bên chưa rời bàn đàm phán là một thành công tối thiểu, song chưa phải là bảo đảm cho một thỏa thuận bền vững.

Eo biển Hormuz, Liban và hồ sơ hạt nhân Iran sẽ tiếp tục là những phép thử lớn nhất đối với thiện chí chính trị của cả Washington lẫn Tehran. Trong ngắn hạn, ngoại giao trung gian của Qatar và Pakistan vẫn đóng vai trò then chốt để giữ cho cánh cửa đối thoại không khép lại. Nhưng về dài hạn, chỉ khi các cam kết được chuyển thành cơ chế thực thi cụ thể, tiến trình này mới có thể vượt qua trạng thái “đình chiến mong manh” để tiến gần hơn tới một giải pháp ổn định cho khu vực.